Yen-van-tu-lay-trong-tho-ca

Phân tích thơ nhờ vào từ láy

1195 Views - (1737 chữ, 5 phút, 47 giây đọc)

Tiếng Việt là một thứ tiếng hài hòa về mặt âm hưởng, thanh điệu mà cũng rất tế nhị, uyển chuyển trong cách đặt câu [...]. (*)

Trong thơ ca, ngôn ngữ không chỉ cần cô đọng, hàm súc mà còn cần “phối thanh” hài hòa để tạo nên nhịp điệu. Từ láy, với đặc điểm cấu tạo từ các tiếng giống nhau về âm, về vần hoặc giống nhau toàn bộ, thường được người nghệ sĩ sử dụng trong thơ của mình vì đáp ứng đủ yêu cầu của ngôn ngữ. Vậy từ láy là gì?

Từ láy là sự phối hợp những tiếng có âm đầu hay vần (hoặc cả âm đầu và vần) giống nhau.

1. Phân biệt từ ghép và từ láy

Bí kíp 1: Nếu một trong hai âm tiết của từ là từ Hán Việt thì đó là từ ghép. (**)

minh mẫn” có hình thức của một từ láy phụ âm đầu “m” nhưng tiếng “minh” là từ Hán Việt, nên “minh mẫn” là từ ghép.

chí khí” có hình thức của một từ láy vần “i” nhưng cả hai tiếng “chí” và “khí” là từ Hán Việt, nên “chí khí” là từ ghép.

Bí kíp 2: Đảo lộn các tiếng với nhau, nếu từ đó vẫn có nghĩa thì đó là từ ghép, ngược lại là từ láy. (***)

Đảo vị trí các tiếng trong từ “tươi tốt”, ta được “tốt tươi” vẫn là một từ có nghĩa, vậy đây là từ ghép.

Đảo vị trí các tiếng trong từ “rực rỡ”, ta được “rỡ rực” không có nghĩa, nên “rực rỡ” là từ láy.

Sau khi bạn đã hiểu khái niệm và biết nhận diện từ láy, Yên Văn mách bạn 3 cách để phân tích các từ láy trong thơ

2. Phân tích từ láy trong thơ ca

Thứ nhất, bạn hãy chú ý vào vai trò của từ láy trong việc mở rộng nghĩa của câu.

Nghĩa của từ láy thường cụ thể hơn về sắc thái biểu cảm, có thể là sắc thái giảm nhẹ/tăng lên hoặc sắc thái nhấn mạnh… Bà Huyện Thanh Quan đã từng viết trong thi phẩm “Qua Đèo Ngang”:

Lom khom dưới núi tiều vài chú

Lom khom” không chỉ là tư thế cúi người đơn thuần mà còn mang tới cảm giác về một dáng vẻ không đứng yên mà liên tục chuyển động. Trong câu thơ, từ láy “lom khom” đã gợi lên hình dung cụ thể về hành động cúi nhặt củi của người tiều phu, từ đó ta có thể liên tưởng tới đời sống thiếu thốn, lam lũ, vất vả của người lao động đương thời.

Bài thơ “Qua Đèo Ngang” sử dụng nhiều từ láy gợi tả 

Thứ hai, bạn hãy chú ý vào tác động của từ láy tới nhịp thơ.

Cảm thụ thơ không chỉ cần chú ý tới ngôn từ bởi mỗi từ ngữ được sử dụng trong thơ ca là sự chắt lọc cả về nghĩa và về âm của người nghệ sĩ. Thông thường, từ láy thường có vai trò bổ sung cho một danh từ, tính từ, động từ khác để tạo thành một nhịp thơ trọn vẹn.

 Hãy cùng nhớ lại những câu thơ trong “Vội vàng” của Xuân Diệu:

Chim rộn ràng bỗng đứt tiếng reo thi
Phải chăng sợ độ phai tàn sắp sửa?

Yen-van-phan-tich-tho-nho-tu-lay

Từ láy tác động tới nhịp thơ trong “Vội vàng” 

Từ láy “rộn ràng” bổ ngữ cho “chim” tạo nên nhịp ngắt ¾ như một khoảng ngừng ở giữa câu thơ, vừa gợi lên xúc cảm bàng hoàng, bất ngờ trước tiếng chim chào xuân đang rộn ràng bỗng ngừng lại vì lo sợ độ tàn phai, héo úa; vừa thể hiện sự bất lực của cái tôi trữ tính khi vạn vật cứ thế chảy trôi theo quy luật vận hành của tự nhiên.

Từ láy có thể tự tạo thành một nhịp thơ riêng lẻ như trong “Lượm” của Tố Hữu:

Chú bé loắt choắt
Cái xắc xinh xinh
Cái chân thoăn thoắt
Cái đầu nghênh nghênh

Câu thơ bốn chữ được ngắt nhịp 2/2 cộng hưởng với âm điệu vui tươi của các từ láy gợi lên hình dung về nhịp chân nhanh nhẹn, hồn nhiên, ngập tràn hy vọng và niềm lạc quan của cậu bé liên lạc.

Cuối cùng, thơ có nhịp điệu nên đọc thơ cũng như hát một bài hát và từ láy góp phần quan trọng tạo nên tính nhạc của thơ.
Ngôn ngữ thơ không chỉ được người nghệ sĩ lựa chọn dựa trên sự phù hợp về ngữ nghĩa mà còn cần sự phù hợp về ngữ âm. Từ láy với những đặc trưng về ngữ âm đã góp phần đáng kể vào hình thành nhạc tính trong thơ, như những nốt ngân và luyến láy để kéo dài trường độ của nốt nhạc trong bản nhạc. Trong “Tây Tiến”, Quang Dũng đã viết:

Dốc lên khúc khuỷu dốc thăm thẳm
Heo hút cồn mây súng ngửi trời.

Từ láy “khúc khuỷu”, “heo hút” mang âm vực cao, vị trí ở giữa câu khiến câu thơ mang âm điệu của một khúc nhạc kịch cao trào, kịch tính và hồi hộp, gợi lên trong lòng người đọc hình dung cụ thể về con đường gập ghềnh, trắc trở cùng nhịp thở nặng nhọc, gấp gáp của người chiến sĩ trên đường hành quân gian truân.

Yen-van-phan-tich-tho-nho-tu-lay

Các từ láy góp phần tạo nên tính nhạc trong “Tây Tiến” 

Bạn thấy đó, phân tích thơ không khó khi chúng ta có hiểu biết sâu sắc về từ vựng nói riêng và tiếng Việt nói chung. Để học tập sáng tạo, mỗi học sinh cần có “gốc” và từ đó mới đơm hoa kết trái tuỳ theo thiên hướng riêng của mình. Chúc bạn hiểu tiếng Việt và có thể tự cảm thụ thơ ca! Yên Văn tin vào khả năng của bạn!

Bài tập thực hành:
1. Mở sách giáo khoa bạn đang học, tìm một khổ thơ mà bạn thấy tác giả dùng rất nhiều từ láy.
2. Miêu tả 1 nhân vật văn học, sử dụng những từ láy để mọi người cùng đoán xem đó là nhân vật nào!

 
(*) Câu văn này có thể sử dụng như lí luận văn học khi bàn về tiếng Việt.
(**), (***) Phan, V. H. (1990). Tiếp tục thảo luận về cơ sở của sự phân biệt láy và ghép trong Tiếng Việt, Tạp chí khoa học Khoa học xã hội và nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội.
 
Artwork: Midjourney

 

Đội ngũ Yên Văn

Nếu bài viết hữu ích, đừng ngại bấm chia sẻ đề nhiều người cùng đọc bạn nhé!

thiệp văn học

Bộ sưu tập mới nhất

Bộ sưu tập Đồng Hành

BST "Đồng Hành" với 8 tấm thiệp từ 8 trích dẫn đắt giá sẽ giúp bạn "mượn thơ tỏ lòng". Đó là những câu chúc mừng sinh nhật, mừng thành công; những lời tri ân, an ủi; những lời yêu thương ngọt ngào hay lời nhắn trước khi chia xa...

Học liệu tinh gọn

Từ những nhân vật văn học và câu chuyện thú vị, học liệu của Yên Văn sẽ cùng bạn rút ngắn khoảng cách giữa văn chương và thực tiễn cuộc sống, đồng thời cải thiện kỹ năng viết thật hiệu quả!

Thư viện số

Chuỗi bài hướng dẫn học tập cùng Yên Văn sẽ giúp các bạn tìm ra cách học phù hợp nhất với bản thân và học tập đạt hiệu quả cao nhất.

Hoạt động xã hội

Chuỗi bài hướng dẫn học tập cùng Yên Văn sẽ giúp các bạn tìm ra cách học phù hợp nhất với bản thân và học tập đạt hiệu quả cao nhất.

Kết nối với Yên Văn

Hãy chia sẻ một đoạn thơ/trích dẫn đắt giá trong văn học với Yên Văn nhé!

Leave a Reply

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *